Þannig var að ein náfrænka mín var að gifta sig. Hún var heimagangur hjá mér, nánast frá því hún fæddist og fram undir það hún var tíu ára. Hún var sérlega skemmtilegt og gáfað barn. Ég hef fylgst með henni allar götur síðan og henni hefur gengið vel á lífsbrautinni.

Hún kynntist ágætum manni. Hann er af góðu fólki, meira að segja Jensen, en það  er samheiti í mínum hópi fyrir ættarnöfn, sem ekki hafa tíðkast hjá mínu fólki. Og þau voru sem sagt að gifta sig á dögunum. Og það frétti ég utan að mér, því mér og mínum var ekki boðið til fagnaðarins.

Við erum nefnilega ekki í hópi frumsýningargesta. Og eigum ekkert Jensen eða Hansen.

Hlustandi hringdi í mig á dögunum og spurði um orðatiltækið “ að skjóta einhverjum ref fyrir rass”. Ekki kunni ég skil á því frekar en mörgu öðru. Enda liggur þetta ekki í augum uppi. Jón G. Friðjónsson segir í ágætri bók sinni “Mergur málsins”að orðtak þetta sé kunnugt frá seinni hluta 18. aldar. Upprunann segir hann óljósan en vitnar í skýringu Helga Hálfdánarsonar í skemmtilegri bók sem ber heitið “Skynsamleg orð og skætingur”, að líkingin sé upphaflega dregin af því þegar refur skotinn fram hjá rassi þess sem fyrir honum situr en verður hans ekki var. Ekki skýt ég Helga ref fyrir rass í þessu.

Þá var vakin athygli mín á því að menn rugluðust á kyni talnanna hundrað og þúsund. En hér er ekki allt sem sýnist. Töluorð eru reyndar ólíkindatól. Sum beygjast ekkert, önnur eru til í öllum kynjum. Þúsund er til dæmis ýmist kvenkynsorð eða hvorugkynsorð eða notað óbeygt. Þannig eru báðar fleirtölumyndirnar þúsundin og þúsundirnar jafnréttháar. Um hundrað gegnir öðru máli. Það er annað hvort hvorugkynsorð eða óbeygt. Því er fleirtölumyndin hundruðir ótæk. Það heita hundruð í fleirtölu.

Enn var minnst á gamlan aðskilnað í sögnunum að giftast og kvænast. Meðan konur voru gefnar mönnum sínum giftust þær enda orðið leitt af sögninni að gefa. Karlar kvæntust enda sögnin dregin af kván, eða kvon. Nú er sagt og hefur verið alllengi að karlar og konur giftist. Enn notum við samt ekki sögnina að kvænast um konur og raunar er hún horfin úr daglegu máli. Hún er gamalt mál sem nú er eiginlega aðeins til á bók og því verður fólki hált á því að grípa til hennar sem ekki veit á henni deili. En kannski tökum við hana upp um giftingu samkynhneigðra kvenna? En ekki sé ég reyndar þörf á því.

Í fréttum um daginn var sagt eitthvað á þessa leið í Ríkisútvarpinu: “Fyrirtækið flutti hingað ....” Þetta heitir persónugerving. Fyrirtækið flutti hvorki eitt né neitt. Það fluttist.

Ég heyrði minnst á vöruskiptahalla á dögunum. Sagt var “hann var hærri samanborið við sama tíma í fyrra”. Fá fréttamenn borgað eftir stafafjölda eða hvað? Hér mátti einfaldlega segja:

“Viðskiptahallinn nú var meiri en á sama tíma í fyrra.”

En sem betur fer er blessaður ársgrundvöllurinn í sumarleyfi. (Áður flutt sem pistill í Útvarpi Sögu).

Í stuttri kynningu í sjónvarpi tókst dagskrárgerðarkonu nokkurri að koma tvisvar að langlokunni “þrátt fyrir það að” í staðinn fyrir þótt eða þó að.

Enn dynur á okkur tökuþýðingin “að taka yfir” í merkingunni að kaupa eða eignast. Í gömlu máli var þetta orðasamband til og merkti þá að keyra um þverbak. Í hinni nýju peningamannamerkingu finnst þetta ekki í orðabók Menningarsjóðs, tveimur eldri útgáfum en í útgáfu Marðar Árnasonar af sömu bók er það komið og sagt “óformlegt” sem ég held að séu skrauthvörf þeirrar bókar fyrir vont mál. Þetta orðasamband er með öllu óþarft. Eimskipafélagið er einfaldlega að kaupa kanadiskt félag, og eignast það þá náttúrulega. Það sendir hluthöfunum tilboð um kaupin. Nafnorðin “yfirtaka” og “yfirtökutilboð” eru bæði ljót, hrá þýðing úr ensku, og aldeilis óþörf.

Um daginn talaði ég stuttlega um lýsingarorðið kýrskýr, sem merkir skv. orðabókinni nautheimskur. Mér brá því náttúrulega nokkuð í brún, þegar ég heyrði annars ágætlega máli farinn ráðherra og skýran taka sér það í munn í merkingunni “ljóst” “skýrt” eða eins og stundum er sagt “morgunljóst”. Þetta var hann Össur okkar iðnaðarráðherra og var að tala um Norðlingaölduveitu og friðun Þjórsárvera og vísaði í stjórnarsáttmálann. En góðir hlustendur, þið þekkið þetta kannski í þessari merkingu? Ef svo er, er þetta slangur og hefur hugsanlega orðið til sem hótfyndni. Dæmi um hliðstæður eru til. En fyrst og fremst þýðir lýsingarorðið kýrskýr heimskur. Meira að segja nautheimskur.

Kona spurði mig hvað mér þætti um orðalagið “mikið af fólki”. Því er fljótsvarað. Fólk er margt en sumsstaðar er mikið af sandi. Það er líka mikið af hveiti í kleinum. Og sykri. En mörgu fólki þykja þær góðar. Hið sama má segja um fé. Menn eiga margt fé, í merkingunni sauðfé en mikið fé ef átt er við peninga.

Mörgum hættir líka til þess að fara rangt með tölu sagna þegar notuð eru orð á borð við fjöldi.

Fjöldi manna var hætt kominn. Þarna stýrir eintöluorðið fjöldi sögninni. Fjöldi var.. en ekki fjöldi voru.

Maður stakk því að mér um daginn að kanna hvaðan orðið kýrskýr væri komið. Ekki veit ég hversu

gamalt þetta orð er, en ekki er það ð finna í orðabók Sigfúsar Blöndals, en reyndar í tveim útgáfum íslenskrar orðabókar. Að vera kýrskýr, merkir að hafa vit á við nautgrip, vera heimskur. Ætli þetta séu ekki skrauthvörf af lýsingarorðinu nautheimskur?

Enn heyri ég í fréttum Ríkisútvarpsins menn tala um yfirtöku og reyndar var sambandið á þá leið að "vænta mætti yfirtökutilboðs í afganginn af hlutafénu". Orðið yfirtaka er öldungis óþarft, bæði í þessu sambandi og reyndar yfirleitt. Straumur Burðarás festi kaup á hlutafé í finnsku fjármálafyrirtæki og vænta mátti tilboðs í afganginn. Peningablaðamenn verða að fara að vanda sig. Auðmenn eru ekki nýtilkomnir á Íslandi, þótt þeir séu kannski ríkari nú en nokkru sinni fyrr. Orð eru til um flest sem þeir taka sér fyrir hendur.

Fyrst minnst er á auðmenn. Sumir þeirra urðu fyrst stórríkir í kjölfar þess sem kallað hefur verið einkavæðing. Og hvaðan kemur það orð? Það er einkum seinni liðurinn sem er forvitnilegur. Hann er myndaður af voð, sem í fornu máli var með löngu a-i, sem með i hljóðvarpi breytist í æ í -væðing, og þýddi að klæða, færa í föt. Elsta dæmið er líklega hervæðing og þýddi bókstaflega að búast í herklæði. Seinna kom svo vígvæðing. Einhvern tíma á síðustu öld bjuggu menn til orðið “vélvæðing” og þótti sumum nykrað, að tala um að landbúnaðurinn klæddist vélunum. Enn seinna kemur svo tölvuvæðing, einkavæðing og nú síðast klámvæðing. Sennilega hefur vantað eitthvert viðskeyti í málið, til þess að lýsa tilteknum verknaði. En miðað við þá kröfu sem oft er gerð um gegnsæi orða í íslensku, verður ekki séð að hér hafi vel tekist til. En kannski er komið að því að við sláum af í þessum efnum. Ekki get ég þó varist þeirri hugsun að voðin í klámvæðingunni sé afskaplega þunn og skjóllítil! (Áður flutt sem pistill á Útvarpi Sögu).

Mikið afskaplega finnst mér kauðalegt þegar fréttamenn útvarps hefja mál sitt á orðunum “Ég er staddur....” Sjálfsagt varð mér þetta einhvern tíma á á fyrri dögum, en var snarlega bent á af eldra og reyndara fólki að þetta væri hortittur.

En hvaðan kemur þetta?

”Staddur “ eða stödd er lýsingarháttur þátíðar af sögninni að steðja. Sú sögn, sem nú er í þeirri mynd og merkingu, horfin úr málinu, var í þátíðinni staddi og þýddi að setja á sinn stað, stöðva, ákveða, að sögn Ásgeirs Blöndals Magnússonarí Orðsifjabók. Sögnin er mynduð af lýsingarorðinu staður, sem menn þekkja til dæmis notað um hesta, “Hann er staður, bölvuð truntan” og er aftur leitt af nafnorðinu staður.

Niðurstaðan er semsagt þessi: Það er óþarfa hortittur og málalenging að hefja mál sitt á orðunum “Ég er staddur, eða ég er stödd”. Þótt ekki sé það beinlínis rangt.

Ég hef stundum talað um ofvöndun en það er það fyrirbæri kallað þegar fólk grípur til orðfæris sem því er ekki tamt og verður þá oft fótaskortur.

Sögnin að loka er einföld áhrifssögn. Menn loka búðum, dyrum, skápum og jafnvel bók. En með engu móti er hægt að taka til orða eins og ég heyrði myndarlega fréttakonu segja á laugardaginn....þegar kjörstöðum lokar. Þarna hefur hún líklega látið eitthvert bókmálsorðalag sem henni var ekki tamt þvælast fyrir sér. Veðri slotar og kosningu lýkur en kjörstöðum er lokað. Hér er semsagt nauðsynlegt að grípa til þolmyndar. Kjörstaðir voru opnaðir og þeim var lokað.

Og fyrst við erum að tala um kosningar. Fylgi er mikið eða lítið, ekki hátt eða lágt. Ég sá ágætan framsóknarmann taka svo til orða í blaðagrein, að Framsóknarflokkurinn sé "með lægsta fylgi í sinni 90 ára sögu". Hér eru augu höfundarins um of bundin við súlur á stöplariti, sem ýmist eru háar eða lágar. Fylgi er ýmist mikið eða lítið. Og svo er vitaskuld betra að láta fornafnið "sinni" á eftir sögu, sem sagt ekki í sinni 90 ára sögu, heldur í 90 ára sögu sinni. Og svo getur öldungurinn farið að sleikja sárin.

Og fyrst minnst er á fornöfn. Þau eru ágæt til síns brúks en eru stundum óþörf. Við segjum til dæmis ekki “Mér er illt í augunum mínum. Og ekki heldur “Ég geng alltaf með vettlinga á höndunum mínum.” Og þetta gerum við ekki þótt Vatnsenda Rósa hafi ort um augun mín og augun þín. Eins er um flesta líkamsparta. Yfirleitt notum við ekki eignarfornöfn, þegar rætt er um hendur, fætur, hár eða skynfæri.

En þetta gera auglýsendur. Hársápa er auglýst sem sérlega góð fyrir hárið þitt og nú er gleraugnasali að auglýsa gleraugu fyrir augun þín. Þetta er hvimleitt og óþarft.

(Birtist áður sem pistill um "Daglegt mál" á Útvarpi Sögu.)

Geir getur ráðið þessu. Hann segir sem er að samstarfið við Framsókn sé traust og ekki þurfi að gera við það sem ekki er bilað. En margir sjálfstæðismenn vilja breytingar. Þeir vilja t.d. kanna kosti ESB-aðildar. Þeir vilja láta lokið tíma heiftrækni og útlegðardóma í flokknum. Þeir telja kalda stríðinu lokið.

Formanninum gefst nú sjaldgæft tækifæri til mikilla breytinga, bæði á flokknum og samfélaginu. Nú kemur í ljós hvort Geir er maður breytinga og framkvæmda eða hvort hann vill bara láta dumma og tátla hrosshárið sitt með Jóni Sigurðssyni.

Allt var iðandi af flugu en það er rétt eins og skaparinn hafi séð til þess að þessi fyrsta flugnakynslóð komist lítt étin á legg og væng, því fiskurinn tekur hana lítið. Það ræðst nú kannski fyrst og fremst af hitastigi vatnsins, sem þó hefur farið hlýnandi seinni árin. Engin vöktun er þó á því fremur en mörgu ððru í Þingvallavatni.

    Þegar lítið veiðist horfir maður því meira á fuglana. Þeir eru nú nánast allir komnir nema krían og spóinn, sá lóu, stelk, jaðrakan, steindepil, máríuerlu, þúfutittling, grágæs, stokkönd, sílamáf, hettumáf og svartbak auk himbrimans sem áður var minnst á. Allt er að lifna, brum að þrútna og plöntur að laufgast á útjörð. Mér fannst meira að segja bregða fyrir vit mér þessari stórkostlegu móalykt, sem kemur af lynginu og hrísinu. En ég trúi því varla. Ég vona svo sannarlega að það verði ekkert úr hreti í lok vikunnar.